«چالشهای بومی سازی حقوق بین الملل» در مصاحبه با دکتر موسوی – بخش اول
زمان انتشار: ۱۳۹۱/۰۲/۰۴ ساعت چاپ مطلب

اختصاصی تبصره:

پس از آنکه از دکتر سید فضل الله موسوی قولِ برگزاری مصاحبه اختصاصی برای تبصره را گرفتیم، مطلبی را روی سایت قرار دادیم تا دوستان، سوالاتشان از رئیس دانشکده حقوق دانشگاه تهران مطرح کنند. این فراخوان با استقبال گسترده دانشجویان حقوق روبرو شد، تا آنجا که طرح تمامی سوالات از دکتر موسوی فرصت قابل توجهی را می طلبید. اینجا بود که استقبال دکتر موسوی از طرح همه سوالات، بچه های سایت تبصره را دلگرم کرد تا همه آنچه را که کاربران مطرح کرده بودند، از دکتر بپرسند.

اکنون بخش نخست این مصاحبه پیش روی شماست. بخش دوم این مصاحبه نیز، که ناظر به مسائل مدیریتی دانشکده حقوق است، به زودی بر روی سایت منتشر خواهد شد. سایت تبصره مجدداً از سعه صدر استاد محترم در پاسخ به سوالات سپاسگزاری می کند.

 

 

 جناب آقای دکتر، مختصری از زندگی خودتان بفرمایید و اینکه چطور شد وارد رشته ی حقوق شدید؟ تحصیلات خودتان را چطور و کجا ادامه دادید؟

 

بسم الله الرحمن الرحیم .

 بنده در شهر اصفهان در خانواده ای متدین متولد شدم . پس از طی مراحل ابتدایی و متوسطه وارد دانشگاه شدم.  رشته ام در دبیرستان طبیعی  یا زیست شناسی بود و بر همین اساس رشته متناسب با آن پزشکی بود و در آن زمان ۱۰ تا رشته انتخاب می کردیم . رشته هایی که در اولویت های اول قرار داشت پزشکی بود و حقوق در اولویت پنجم من قرار داشت و به هرحال قسمت من این بود که در حقوق ادامه تحصیل بدهم. دیپلمم را در ۱۳۵۰ گرفتم و سال ۱۳۵۱ وارد دانشگاه شدم. در دوران جوانی در رشته های ورزشی ای همچون والیبال ، بسکتبال، دو، پرش با مانع فعالیت می کردم اما در دانشگاه بیشتر تکیه بر جودو و کوهنوردی داشتم و از دو نفر از مربیان ژاپنی در زمینه جودو  گواهی هایی  کسب کردم.

بعد از اخذ گواهی لیسانس در رشته حقوق و گذراندن مقطع فوق لیسانس در گرایش حقوق خصوصی در دانشکده حقوق دانشگاه تهران، در سال ۱۳۶۴ برای ادامه تحصیل به انگلستان رفتم و ابتدا مدتی برای یادگیری زبان و سپس تحصیل در کالج “کوئینز مری” و کار کردن با استادی که در رشته ی حقوق کار در آنجا منحصربه فرد بود در شهر لندن مشغول شدم. پس از مدتی آن استاد به فلورانس ایتالیا رفت وسپس با مکاتباتی که با دانشگاههای مختلف داشتم از دانشگاه لیورپول در رشته حقوق بین الملل پذیرش گرفتم و پس از فراغت از تحصیل به ایران بازگشتم و در سال۱۳۷۱ به عنوان هیاًت علمی دانشگاه تهران پذیرفته شدم.

 

 

 

آیا به نظر شما، با توجه به ماهیت رشته ی حقوق بین الملل، تحصیل در خارج از کشور را برای دانشجویان این گرایش ضروری می دانید؟ مزایا و معایب آن چیست؟

 

آن زمانها که ما تحصیل می کردیم ارتباطات بسیار کم بود و کتاب های ترجمه شده در رابطه با این رشته هم محدود بود. اما امروزه با وجود اینترنت و گسترش تعاملات ، اگر کسانی زبان انگلیسی و فرانسه خودشان را تقویت کنند و بتوانند از کتاب ها و مقالات موجود استفاده بکنند خیلی لزومی ندارد به خارج از کشور مسافرت کنند. بخصوص که الآن در کشورمان هم دکترای حقوق بین الملل داریم. اما کسانی هم که بروند به هرحال تجربه جدیدی کسب می کنند ، زبانشان را تقویت می کنند.اما از نظر معایب ممکن است برخی افراد که ظرفیت های دینی و فرهنگی نداشته باشند در آنجا تحت تأثیر فرهنگ حاکم قرار بگیرند.

 

– اگر دوباره به سالهای دانشجویی باز می گشتید، آیا بازهم رشته ی حقوق بین الملل را برای ادامه راه خود انتخاب می کردید؟ چرا جزا و خصوصی و یا سایر رشته ها را برنگزیدید؟

 

اولاً هریک از این رشته ها روحیه خاصی را می طلبد . من با توجه به این تجربیات فکر می کنم اگر باز می گشتم باز هم همین رشته را انتخاب می کردم. از آن جایی که گرایش کارشناسی ارشدم حقوق خصوصی بود،به خارج از کشور که رفتم مایل بودم در زمینه حقوق کار که بخش مشترکی بین حقوق خصوصی و حقوق عمومی می باشد تحصیلم را ادامه بدهم ولی این کار میسر نشد و در نتیجه قسمت شد در رشته حقوق بین الملل ادامه تحصیل بدهم و هرکدام از این رشته ها اگر با انگیزه درونی همراه باشد مفید و ضروری است. در انتخاب رشته در کنار انگیزه های درونی اساتید هم بسیار مؤثرند و الآ ن هم دیده می شود بعضی دانشجویان ذکر می کنند که به خاطر فلان استاد به فلان رشته بین الملل متمایل شدیم.

 

جناب آقای دکتر موسوی، آیا حقوق بین الملل ماهیتی مدرن و جدید دارد ویا در مکاتب الاهی و به طور خاص در اسلام به عنوان دینی جامع و جهان شمول نیز می توان رویکردها ورهیافت هایی را در این قلمرو یافت؟

 

  امروزه حقوق بین الملل را به عنوان رشته ای جوان می شناسیم هرچند که در اروپا آن را به قرن ۱۶ و ۱۷ و گروسیوس هلندی نسبت می دهند، اما به مفهوم امروزی آن بیش از ۱۵۰سال نیست که جلوه گر شده است.در تمدن اسلامی، توجه به  گنجینه ها و ذخایر ارزشمندی که از طریق قرآن وروایات اهل بیت (ع) بیان گردیده است ؛ به طور مثال خطبه ای که پیامبراکرم(ص) در زمان شروع جنگ برای نظامیان می خواندند و مسایل مربوط به  حقوق بشردوستانه و همچنین مسایل مربوط به حقوق محیط زیست را درآن بیان می فرمودند و یاخطبه های امام علی (ع) نسبت به نظامیان و همچنین مسایل حقوقی که در کتاب هایی مثل رساله حقوق امام سجاد(ع) بیان شده در مورد مسائل حقوق از قبیل حقوق والدین ، استاد ، خداوند ، دوستان و… . به علاوه در فقه اسلامی برخی علما کتابهایی تحت عنوان” سیر” نوشته اند  که یکی از آنها متعلق به محمد شیبانی در حدود ۱۰۰۰ سال قبل تألیف شده است و دربردارنده ی مسائل مهم حقوق بین املل است.

اکثر این مسائل  به نحو دیگری در کنوانسیون ها و پروتکلهای بین المللی بیان شده است و اصل آنها در متون دینی و اسلامی می باشد.

 این کتابهای “سیر” همان حقوق بین الملل اسلامی است و در واقع مسائل مختلف در ارتباط کشورها با یکدیگر را مطرح می کند. حتی برخی معتقدند گروسیوس هلندی هم از کتابهای ترجمه ای که از راه نفوذ اسلام در اروپا و اسپانیا صورت گرفت ، نظریاتش را مطرح می کند.

البته اخیراً درحوزه های علمیه کارهایی درحال انجام است که نشانه هایی ازرشد و نمو در این زمینه دیده می شود و آینده درخشانی را نوید می دهد؛ بویژه این که مسائل مربوط به فقه سیاسی مطرح گردیده است.

 

هرچند در برخی رشته های علم حقوق مانند حقوق خصوصی و جزا مباحث اسلامی نقشی بارز دارد اما در مورد حقوق  بین الملل این ظهور و بروز کمتر به چشم می آید. به نظر شما این امر به دلیل کمبود منابع اسلامی در این حوزه است و یامشکل را در جایی دیگر باید جستجو کرد؟

 

در ذهن ما کرده اند که هرچه هست را باید از غرب بگیریم و در این گزارشی که بنده از اجلاسیه انجمن حقوق بین الملل تهیه کردم ، خود آنها بیان می کنند که اسلام مقررات پیشرفته ای در زمینه حقوق بین الملل دارد. اما باز هم افراد فقط چشمشان به سمت غرب است که چه می گوید. سعی بنده در این بوده که فرهنگ «اتکای به فرهنگ خودی» را ترویج کنم و اخیراً هم در کنفرانسی در تهران مقاله ای را تدوین کردم با عنوان «برداشت هایی از صلح از دیدگاه اسلام» که به زبان انگلیسی هم ترجمه و در اجلاسیه ژنو توزیع شد که تکمیل شده آن به صورت کتابی در دست چاپ به زبان فارسی و انگلیسی است.

 

به نظر شما برای تولید علم در حوزه هایی همچون حقوق خانواده،حقوق زن وحقوق کودک و … ، تا چه حدی تسلط بر منابع اسلامی و حوزوی لازم است. آیا شخص بایستی تا مراحل عالی اجتهاد تحصیل بکند یا اینکه صرف دانستن کلیات مبانی اسلامی و توانایی رجوع به احادیث و آراء فقها کافی است؟

 

البته هرچقدر میزان سواد و آگاهی افراد کامل تر باشد طبیعتاً بهتر است. اگر فقیه و مجتهد باشد و با مسائل روز هم آشنایی داشته باشد می تواند بسیار بهتر دیدگاه اسلام را بیان کند. بعد از آن ممکن است علمایی وجود داشته باشند که مجتهد نیستند اما آشنایی نسبی با علوم قرآنی و منابع اسلامی دارند، کار آنها هم می تواند مفید باشد اما این آشنایی نباید سطحی باشد کما اینکه برخی می آیند می بینند غرب چه چیزی گفته و به عنوان شاهد آیه ای را قریب به آن مضمون را در قرآن پیدا می کنند و می گویند اسلام هم همین را گفته، گویی همه چیز درست است و اسلام هم آن را تأیید می کند؛ در صورتی که باید دید خود اسلام چه چیزی می گوید.

 

در برخی موارد حقوق بین الملل در واقع توجیه کننده نابرابری های قدرت های جهانی و تأمین کننده منافع آنان بوده است، مثلاً امتیاز وتو و یا داشتن سلاح های هسته ای. با این حال همین نابرابری ها و خوی استکباری توسط برخی نویسندگان بین المللی و حتی داخلی توجیه می شود اما انتقادات بیشتر صبغه شعاری و سیاسی دارد. به نظرشما برای نقد قواعد ناعادلانه نظام بین المللی به چه صورت و از چه راه هایی می توان اقدام کرد؟

 

اولاً ماهیت حقوق بین الملل با سیاست آمیخته شده و حتی برخی می گویند تابع سیاست است اما اگر در این حد هم نپذیریم به هرحال بسیار با هم آمیخته هستند و سیاست هم در دست قدرت های بین المللی است.با اعمال فشارها، مقررات حقوق بین الملل را به نفع خودشان توجیه  و از ابزار حقوق بین الملل استفاده می کنند و عقاید سیاسی خودشان را جایگزین می کنند. مثلاً در مورد حق هسته ای ایران یا حقوق بشر شاهد هستیم چقدر اعمال فشار می شود. با اینکه از لحاظ حقوق بشر جمهوری اسلامی یکی از بهترین سوابق را میان کشور ها دارد. در فلسطین ، بحرین ، عربستان شاهدیم چه جنایاتی رخ می دهد اما قدرت های جهانی سکوت می کنند ولی در سوریه از آن جهت که مخالف نظرات غرب و اسرائیل عمل می کند چه جنجالهایی و مزاحمت هایی ایجاد می کنند. ما هم در مقابله با این روند علاوه برعدم پیروی، بایستی با تخصص و به دور از شعارزدگی، نه به نحوی که شعار دهیم اسلام پیروز است، این مستکبران باید از بین بروند و… ، انتقادات حقوقی وارد بکنیم حتی با استفاده از مبانی خود آنها و با توجه به پروتکل ها و قواعد بین المللی آنها را نقد کنیم .

 

همانطور که شما بهتر مستحضرهستید؛ عرف یکی از منابع اصلی حقوق بین الملل است و به عنوان یک قاعده، اعتراض مستمر می تواند از تشکیل یک قاعده عرفی و یا دست کم شمول آثار آن قاعده نسبت به کشورهای معترض جلوگیری کند. به نظرشما حرکت های انتقادی و اعتراضی نسبت به برخی مناسبات و رفتارهای ناعادلانه جهانی و نقد علمی آن در سطح دکترین تا چه حد در تعدیل این رفتارها می تواند اثرگذار باشد. به عنوان مثال؛ تحریم های یکجانبه یا چندجانبه کشورها خارج از چارچوب منشور ملل متحد، ممنوع کردن کشورها ازدستیابی به توانمندی های صلح آمیز هسته ای، اتهامات واهی به جمهوری اسلامی در خصوص حمایت از تروریسم و سلب مصونیت دولت ایران در محاکم آمریکا، ترور دانشمندان هسته ای ایران و تهدید به توسل بزور علیه ایران از جانب دولتمردان مستکبرغربی.

بنظر شما چه راهکارهایی می تواند به طور خاص از جانب محققان و پژوهشگران علیه چنین رفتارهایی صورت بگیرد؟ به بیان دیگر، دانشگاه ها در دیپلماسی عمومی چه جایگاهی می توانند ایفا کنند؟ مطالبه گری و عدالتخواهی قشر دانشجو به چه صورت می تواند با پشتوانه حقوقی همراه شود؟

 

بله اینها مصداقهایی است که ما قربانی آن هستیم . وظیفه دانشگاه در مقابله با آن کار آکادمیک است. با مصاحبه ها ، کتابها و مقالاتمان افشاگری و اعتراض بکنیم. اما دولت ها هم بایستی در مقابله با عرف های ناعادلانه اعتراض مستمر داشته باشند تا عرف ایجاد نشود. این درست است که گفته می شود اگر رفتاری به طور مستمر توسط گروهی از کشورها انجام شود و برخی دیگر از کشورها سکوت کنند این سکوت نشانه رضایت آنها است و می تواند تشکیل عرف بدهد، اما  متأسفانه اکنون بسیاری از کشورها تابع غرب هستند ؛ به دلیل وابستگی اقتصادی و سیاسی به غرب  و برخی دیگر از کشورها هم می ترسند و ممکن است سکوت کنند . اگر اینها به این دلایل سکوت کنند آیا عرف تشکیل شده است؟ قطعاً تشکیل نشده چون این رفتار گروهی از قدرت های بین المللی بوده نه همه کشورها و دیده شده که معمولاً گفته می شود ایران بایستی از افکار عمومی جهان و جامعه بین المللی پیروی کند. منظور این اسن که باید از این قدرت ها پیروی کنند.

 

در آموزش و پژوهش در رشته حقوق بین الملل به نظر می رسد به شدت توجه به وقایع و رخدادهای خارجی است و حال آنکه به دعاوی، حقوق و مطالبات بین المللی ایران توجه چندانی نمی شود. در مواردی می بینیم که پرداختن به یک رأی دادگاه داخلی و یا رویکرد بین المللی یک کشور از طریق انتشار و نگارش مقالات می تواند به طرح یک دکترین در سطح بین المللی مبدل شود. بنظر شماچه گام هایی می تواند در مسیر برگرداندن نگاه ها از بیرون به درون برداشت و به بیان دیگر رسالت جامعه علمی کشور در این راستا چیست؟

 

یکی از مسائلی که در بحث تحول علوم انسانی مطرح شده توجه به نیازهای داخلی کشور است.همه اساتید در خصوص  پایان نامه ها بایستی به این مسئله توجه پیدا بکنند. در دانشگاه ها، گروه های علمی مختلف بایستی در تصویب پایان نامه ها و رساله ها به این موضوع بهای بیشتری بدهند. از طرف دیگر رسانه های عمومی هم بایستی توجه ها را معطوف به مسائل داخلی سازند . مقالات و کتاب های استادان نیز خارج از این مقوله نیست، ما باید به هر دو موضوع توجه داشته باشیم. ممکن است برخی کتاب ها، مقالات و پایان نامه ها نوشته شوند که فقط به درد کشورهای دیگر بخورند و ارتباطی به کشور ما نداشته باشد.

 

به نظر شما کارکرد عملی و عینی اساتید و دانشجویان حقوق بین الملل در راستای تحقق راهبردهای کشور چه میتواند باشد و وضعیت موجود دارای چه نقایص و کمبودهایی است؟ آیا می توانیم در این حوزه ، منتظر دستاوردهایی مانند دستاوردهای عرصه ی فنی و تکنولوژی باشیم؟که مثال بارز آن درعرصه فن آوری هسته ای مورد قبول همگان است.

 

متأسفانه در کشور ما وقتی صحبت از تولید علم می شود افکار به سراغ رشته های فنی و پزشکی می رود و البته کارهای خوبی هم انجام شده  اما من معتقدم تولید علم منحصر به آن رشته ها نیست. ما بایستی در علوم انسانی هم تولید علم کنیم و بسیار کمبود داریم . در هر رشته که ما ملاحظه می کنیم می بینیم که منابع موجود اکثرا به صورت ترجمه شده است، بی توجه به داشته های فرهنگ اسلامی خودمان. در تمام رشته های علوم انسانی بایستی اساتیدی باشند که علاوه بر تسلط به علوم ، مطالعات مفصلی هم در منابع اسلامی داشته باشند. وظیفه ما در این زمینه ی تولید علم بر مبنای اسلامی و بومی است.

 

آیا به نظر شما طبع مسائل علوم انسانی از سنخی هست که در کوتاه مدت بتوان به نتایج قابل توجهی مانند آنچه در علوم طبیعی اتفاق افتاده باشیم؟

 

طبیعی است که در کوتاه مدت آثار جزئی خواهد داشت و ما بایستی افق بلند مدت را نگاه کرده و برای آن برنامه ریزی کنیم . الآن بعد از ۳ دهه از انقلاب اسلامی توجه به علوم انسانی شده و مسئولین اجرایی مملکت طی این سه دهه بیشتر به دست افرادی بوده که تحصیلات فنی و پزشکی داشته اند و اگر مثلاً معیار “آی اس آی” برای کلیه مقاله ها قرار داده شده به خاطر این بوده که مدیران آموزش عالی ما متخصصین فنی بوده اند. در صورتی که موضوع در علوم انسانی کاملاً فرق می کند، موضوع  برمی گردد به مبنای فکری هر متفکری. اگر مبنای فکری او مارکسیسم باشد در مورد آن موضوع به یک نحو پاسخ می دهد ، اگر لیبرالیسم باشد به گونه ای دیگر و اگر مبنای اسلامی داشته باشد، نگاه متفاوتی به آن مسئله دارد. از وظایف ماست:  اولاً  در جهت اهمیت دادن به علوم انسانی فرهنگ سازی شود  و ثانیاً به دنبال آن علوم انسانی برویم که بر مبنای مبانی اسلامی ما باشد.

 

متاسفانه در اغلب دانشکده های حقوق و در دوره ی کارشناسی، اکثر دانشجویان واحدهای درسی رشته ی حقوق بین الملل را به عنوان یک درس صرفاً حفظی و بدون بازده می شناسند.به نظر شما چطور می توان در کلاس ها طوری این درس را ارائه داد که دانشجویان به صورت عملی با آن مواجه شده و مثل حقوق خصوصی و.. بتوانند در مسائل آن تفکر،استدلال و نظریه پردازی کنند؟مشکلی که ما در درس حقوق بین الملل با آن مواجه هستیم؛

 

بحث محدودیت زمان و حجم زیاد مطالب است. به گونه ای که حتی گاه طرح برخی مسائل اساسی هم امکان پذیر نیست چه برسد به تعمق کافی در این مسائل. طبق برنامه موجود، نظام آموزشی در پی آن است  که تنها دانشجو را با مسائل حقوق بین الملل آشنا کند؛ بگوید این مباحث در مورد حقوق دریاها و حقوق فضا و حقوق معاهدات و عرف و … هست. من معتقدم بخش هایی از کتاب مشخص شود که دانشجویان بروند مطالعه کنند و بعد ضمن ارائه بیاند از هم سوال کنند هم دانشجو از دانشجو و هم دانشجو از استاد و بالعکس و با همدیگر بحث کنند که البته این هم نیازمند وقت بیشتری برای درس حقوق بین الملل است. 

 

پایان بخش اول

نظرات
۲ دیدگاه
  1. سوالات بی ارزشی پرسیدید که هیچکس از کاربرا نپرسیده بودن
    عوضش بعضی از سوالات مهم کاربران رو نپرسیدین

    مثلا من پرسیدم
    آیا می دانید که از یک طرف یک سری نور چشمی به اسم تبدیل بورس خارج به داخل بدون آزمون و با توافق گروه آموزشی وارد مقطع دکتری می شوند؟؟؟

    از هیچکس از مسئولین نمیشه پرسید. خوشحال بودم که شما جسارت پرسیدن این سوال رو دارید ولی متاسفانه شما هم اهل احتیاطید. پس الکی ادعا نکنید

  2. حسنی گفت:

    سلام
    مصاحبه جالبی بود. اما به قول آقای علوی تبار، سوالات اساسی را از ایشان نپرسیدید. باید دید که در بخش دوم این حرفها مطرح شده یا نه. اما فکر می کنم حتی اگر همین سوال آقای علوی تبار هم از ایشان می پرسیدید، جواب درست و حسابی داده نمی شد! حقوقی ها کلا محافظه کار تشریف دارند. آنهایی هم که پست مدیریتی دارند، محافظه کارتر هم می شوند. یعنی همه چیز تمام. خوش خیالی است که توقع داشته باشیم ایشان در برابر موج دکتری های بی حساب و کتاب قد علم کند. آب از سرچشمه گل آلود است. همین ترم یک آقایی – که نمی گویم فرزند کدام آقا و کدام خانم است! – با یک نامه ساده بورس خارج گرفت. بعد آمدند دانشکده حقوق شهید بهشتی. شدند دانشجوی دکتری جزا! به همین سادگی. به همین خوشمزگی. ریشه همه اینها در جای دیگری است. رئیس دانشکده هم کاره ای نیست. کاش از ایشان این سوال پرسیده میشد، تا اقلا یک توجیه خشک و خالی از یک مدیر می شنیدیم!
    ممنون

تازه‌ترین مطالب
  • انتشار ترجمه مقالات برتر فلسفه حقوق توسط «ترجمان»
  • کتابخانه الکترونیکی «تبصره»
  • شماره جدید فصلنامه «مطالعات حقوق کیفری و جرم شناسی» + فایل مقالات
  • مقاله بفرستید: همایش ملی مساله شناسی قانون حمایت از آمران به معروف
  • نسخه صوتی همایش گپ و گفتی با حقوقی ها
  • شماره جدید فصلنامه «قضاوت» منتشر شد + فایل مقالات
  • دور جدید کارگاه‌های آموزشی پژوهشکده شورای نگهبان
  • معرفی کتاب: عالیجناب پازنر، هیولای حقوق‌دان (ترجمان)
  • کنفرانس ملی پدافند غیر عامل در قلمرو فضای سایبر
  • نشست علمی: همکاری های بین نهادی با تاکید بر نقش نهادهای رسمی
  • نشست علمی: بررسی موردی کودک آزاری در نظام آموزشی
  • همایش ملی رفع خشونت علیه زنان؛ چالش ها و راهکارها
  • نشست علمی: منع برده داری نوین
  • سومین جلسه از “کارگاه های آموزشی مهارت های کاربردی وکالت”
  • کارگاه مهارت های کاربردی حقوق جزا
  • نقد حقوقی فیلم «من مادر هستم»
  • نشست علمی: مبانی نظری و کاربردی دولت های محلی
  • نشست علمی: ارزیابی یک دهه فعالیت شورای حقوق بشر (۲۰۱۶_۲۰۰۶ )
  • ششمین نشست از سلسله نشست های مفاخر حقوق ایران
  • جایگاه معرفت شناختی حقوق؛ در جستجوی پارادایم عصری قانون
  • نشست علمی: “بررسی تازه ترین تحولات حقوق قراردادهای فرانسه”
  • کارگاه اصول و ساختار مقاله نویسی